आषाढीवारीआणिप्लास्टिकप्रदूषण : परंपरा, पर्यावरण आणि उपायांचा अभ्यास

महाराष्ट्राच्या अस्मितेची वारी आणि नव्याने उभे राहिलेले पर्यावरणीय प्रश्

By कौस्तुभ विजया प्रमोद, युवा समन्वयक, CYDA

“ज्ञानोबा-तुकोबा”चा गजर, टाळ-मृदंगाचा नाद, भगव्या पताका, तुळशीची माळ आणि विठ्ठलाच्या नामस्मरणात तल्लीन झालेले लाखो वारकरी… हे दृश्य महाराष्ट्रासाठी नवीन नाही. शेकडो वर्षांपासून सुरू असलेली आषाढी वारी ही केवळ धार्मिक परंपरा नसून सामाजिक समता, सामूहिक जीवन, सेवाभाव आणि लोकसंस्कृतीचे प्रतीक आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराजांची पालखी आळंदीहून आणि संत तुकाराम महाराजांची पालखी देहूहून पंढरपूरच्या दिशेने मार्गक्रमण करते. या प्रवासात लाखो वारकरी सहभागी होतात आणि महाराष्ट्रातील शेकडो गावांशी या परंपरेचे नाते जोडले जाते.

वारी म्हणजे चालत जाणारी भक्ती. येथे श्रीमंत-गरीब, जाती-पाती, स्त्री-पुरुष, ग्रामीण-शहरी असा कोणताही भेद राहत नाही. एकाच दिंडीत सर्वजण समानतेने चालतात, एकत्र जेवतात आणि विठ्ठलाच्या नामात एकरूप होतात. म्हणूनच वारीला अनेक अभ्यासक “महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी लोकचळवळ” असे संबोधतात. मात्र बदलत्या काळात या पवित्र परंपरेसमोर एक नवे संकट उभे राहिले आहे—प्लास्टिक प्रदूषण.

गेल्या दोन दशकांत वारीतील भाविकांची संख्या वाढली, सोयीसुविधा वाढल्या, बाजारपेठा वाढल्या आणि त्याचबरोबर प्लास्टिकचा वापरही मोठ्या प्रमाणात वाढला. आज पालखी मार्गावर प्लास्टिकच्या बाटल्या, थर्माकोलच्या ताट्या, चहाचे कप, पिशव्या आणि खाद्यपदार्थांच्या वेष्टनांचे ढीग पाहायला मिळतात. भक्तीच्या या प्रवासात निर्माण होणारा हा कचरा केवळ स्वच्छतेचा प्रश्न नसून पर्यावरण, सार्वजनिक आरोग्य आणि भविष्यातील शाश्वततेशी संबंधित गंभीर विषय बनला आहे.

वारीची परंपरा : भक्ती, समता आणि समाजजागृतीचा प्रवास

वारकरी संप्रदायाची परंपरा महाराष्ट्राच्या संत साहित्याशी जोडलेली आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराज, संत तुकाराम महाराज, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत सावता माळी, संत चोखामेळा, संत जनाबाई यांसारख्या संतांनी भक्ती म्हणजे केवळ देवपूजा नसून समाजसेवा, समता, श्रम आणि माणुसकी आहे, असा संदेश दिला. त्यांच्या अभंगांमधून निसर्ग, श्रम, साधेपणा आणि सामाजिक जबाबदारीचे महत्त्व स्पष्ट होते.

वारी ही केवळ देवदर्शनासाठीची यात्रा नाही. ती लोकशिक्षणाची शाळा आहे. शिस्त, वेळेचे नियोजन, सामूहिक निर्णय, परस्पर सहकार्य, अन्नवाटप, सेवा आणि संयम यांचे धडे वारकरी प्रत्यक्ष अनुभवातून शिकतात. म्हणूनच अनेक समाजशास्त्रज्ञ वारीकडे “लोकव्यवस्थापनाचा आदर्श नमुना” म्हणून पाहतात.

पूर्वीची वारी : साधेपणातून पर्यावरण संवर्धन

आज आपण पर्यावरणपूरक जीवनशैलीबद्दल बोलतो, पण काही दशकांपूर्वीची वारी पाहिली तर ती आपोआपच पर्यावरणपूरक होती. त्या काळात प्लास्टिकचा वापर जवळजवळ नव्हताच. वारकरी स्वतःची तांब्याची किंवा पितळी लोटी, स्टीलची ताटे, कापडी पिशव्या आणि वस्त्रांमध्ये बांधलेले अन्न घेऊन प्रवास करत असत.

अन्नदानासाठी पत्रावळी, द्रोण, केळीची पाने किंवा इतर नैसर्गिक साहित्य वापरले जात असे. पिण्याचे पाणी विहिरी, नदी किंवा सार्वजनिक पाणपोईंमधून घेतले जाई. वापरलेल्या वस्तूंपैकी बहुतांश जैवविघटनशील असल्यामुळे त्या पुन्हा मातीमध्ये मिसळत असत. “कचरा” ही संकल्पना आजच्या इतकी गंभीर नव्हती, कारण बहुतेक वस्तू नैसर्गिकरीत्या विघटित होत होत्या.

वारीच्या प्रत्येक मुक्कामानंतर जागा स्वच्छ करून पुढे जाण्याची परंपरा अनेक दिंड्यांमध्ये होती. स्वच्छता ही धार्मिक संस्काराचा भाग मानली जात होती. म्हणूनच पूर्वीच्या वारीत प्लास्टिकच्या ढिगाऱ्यांचे किंवा नदीकाठावर साचलेल्या कचऱ्याचे चित्र दिसत नव्हते.

बदलती जीवनशैली आणि प्लास्टिक संस्कृती

१९९० नंतर भारतात पॅकेजिंग उद्योगाचा मोठ्या प्रमाणात विस्तार झाला. बाटलीबंद पाणी, रेडी-टू-ईट पदार्थ, डिस्पोजेबल भांडी आणि प्लास्टिक पिशव्यांचा वापर सर्वत्र वाढला. वारीही याला अपवाद राहिली नाही.

आज लाखो भाविक प्रवासात पॅकेज्ड पाणी, बिस्किटे, फराळ, स्नॅक्स, शीतपेये आणि इतर तयार खाद्यपदार्थ वापरतात. अन्नछत्रांमध्येही अनेक ठिकाणी प्लास्टिक किंवा थर्माकोलच्या ताट्यांचा वापर केला जातो. काही मिनिटे वापरल्या जाणाऱ्या या वस्तू पुढील अनेक शेकडो वर्षे पर्यावरणात टिकून राहतात.

पूर्वीचा “वापरा आणि जपा” हा दृष्टिकोन बदलून “वापरा आणि फेका” ही संस्कृती वाढली आहे. पर्यावरण अभ्यासकांच्या मते, हीच सवय प्लास्टिक प्रदूषणामागील सर्वात मोठे कारण आहे.

पालखी मार्गावर नेमका कचरा कसा तयार होतो?

वारीदरम्यान कचरा केवळ वारकऱ्यांकडूनच तयार होत नाही. हा संपूर्ण व्यवस्थेचा परिणाम असतो. पालखीसोबत हजारो अन्नछत्रे, तात्पुरती हॉटेल्स, चहा विक्रेते, पाणी विक्रेते, किरकोळ दुकाने आणि विविध सेवा कार्यरत असतात.

या ठिकाणी मोठ्या प्रमाणात पुढील प्रकारचा कचरा तयार होतो—

• प्लास्टिकच्या पाण्याच्या बाटल्या
• स्नॅक्स आणि बिस्किटांची वेष्टने
• दूध पिशव्या
• प्लास्टिक कॅरीबॅग
• थर्माकोलच्या ताट्या
• डिस्पोजेबल ग्लास
• प्लास्टिक चमचे
• पॅकेजिंग साहित्य

याशिवाय पूजेचे साहित्य, फुलांच्या माळा, ओला कचरा आणि इतर टाकाऊ वस्तूही तयार होतात. अनेकदा हा सर्व कचरा एकत्र मिसळला जातो. त्यामुळे त्याचे वर्गीकरण आणि पुनर्प्रक्रिया करणे अधिक कठीण होते.

पर्यावरणावर होणारे परिणाम

प्लास्टिकचा सर्वात मोठा धोका म्हणजे ते सहज नष्ट होत नाही. एका साध्या प्लास्टिक बाटलीला पूर्णपणे विघटित होण्यासाठी ४०० ते ५०० वर्षे लागू शकतात, असे अनेक पर्यावरणीय अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. त्या काळात ती बाटली लहान-लहान तुकड्यांमध्ये विभागली जाते. हे सूक्ष्म कण म्हणजेच “मायक्रोप्लास्टिक” पाणी, माती आणि अन्नसाखळीत प्रवेश करतात.

वारीच्या मार्गावरील इंद्रायणी, भीमा आणि चंद्रभागा या नद्यांवर या प्रदूषणाचा परिणाम जाणवू लागला आहे. नदीकाठावर टाकलेला प्लास्टिक कचरा पावसाच्या पाण्यासोबत नदीत मिसळतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने (MPCB) काही वर्षांपासून इंद्रायणी नदीतील पाण्याच्या गुणवत्तेवर विशेष लक्ष ठेवण्यास सुरुवात केली आहे. वारीदरम्यान नदीतील प्रदूषण नियंत्रणासाठी विशेष निरीक्षण आणि स्थानिक प्रशासनाशी समन्वय साधला जातो.

प्लास्टिकचा परिणाम जनावरांवरही होतो. अन्नाच्या शोधात असलेल्या गायी, बैल किंवा इतर प्राणी उरलेल्या अन्नासोबत प्लास्टिकही खातात. पशुवैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मते, यामुळे त्यांच्या पचनसंस्थेवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.

पावसाळ्यात प्लास्टिकमुळे नाले तुंबतात, पाणी साचते आणि डासांची पैदास वाढते. त्यामुळे डेंग्यू, मलेरिया यांसारख्या आजारांचा धोका वाढतो. म्हणजेच प्लास्टिक हा फक्त स्वच्छतेचा प्रश्न नसून सार्वजनिक आरोग्याचाही प्रश्न आहे.

पर्यावरणीय जबाबदारीची वेळ

वारी ही महाराष्ट्राच्या श्रद्धेची ओळख आहे. मात्र आज तिच्यासमोर उभे राहिलेले पर्यावरणीय आव्हान दुर्लक्षित करून चालणार नाही. प्रश्न एवढाच नाही की किती कचरा तयार होतो; प्रश्न असा आहे की आपण श्रद्धा आणि पर्यावरण यांचा समतोल कसा राखणार?

यासाठी शासन, स्थानिक प्रशासन, स्वयंसेवी संस्था, अन्नछत्रे, व्यापारी आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे वारकरी यांचा सक्रिय सहभाग आवश्यक आहे. केवळ स्वच्छता मोहीम राबवून हा प्रश्न सुटणार नाही. प्लास्टिकचा वापर कमी करणे, कचऱ्याचे वर्गीकरण करणे आणि त्याची योग्य विल्हेवाट लावणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.

शासन, युवक आणि समाजाची भूमिका : प्लास्टिकमुक्त वारीकडे वाटचाल

आषाढी वारीत वाढणाऱ्या प्लास्टिक प्रदूषणाचा प्रश्न आज केवळ स्वच्छतेपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. हा पर्यावरण, सार्वजनिक आरोग्य, जलस्रोत, जैवविविधता आणि शाश्वत विकासाशी संबंधित विषय बनला आहे. त्यामुळे या समस्येवर उपाय शोधताना केवळ कचरा उचलणे पुरेसे ठरत नाही. त्यासाठी शासन, स्थानिक प्रशासन, स्वयंसेवी संस्था, उद्योग, वारकरी आणि विशेषतः युवक या सर्वांनी एकत्रितपणे काम करण्याची गरज आहे.

प्लास्टिकवर बंदी, पण प्रत्यक्षात काय घडते?

भारत सरकारने Plastic Waste Management Rules, 2016 लागू करून प्लास्टिक कचऱ्याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी नियम निश्चित केले. त्यानंतर या नियमांमध्ये वेळोवेळी सुधारणा करण्यात आल्या. २०२२ पासून देशभरात अनेक Single Use Plastic (SUP) वस्तूंवर बंदी लागू करण्यात आली. महाराष्ट्रानेही २०१८ मध्ये सिंगल-यूज प्लास्टिक आणि काही थर्माकोल उत्पादनांवर बंदी लागू केली.

कागदावर पाहिले तर हे नियम प्रभावी वाटतात. मात्र वारीच्या मार्गावर प्रत्यक्षात अजूनही प्लास्टिकच्या बाटल्या, डिस्पोजेबल ग्लास, पिशव्या आणि पॅकेजिंग साहित्य मोठ्या प्रमाणावर दिसते. यामागे अनेक कारणे आहेत. पर्यावरणपूरक पर्याय तुलनेने महाग असणे, मोठ्या प्रमाणावर येणाऱ्या गर्दीचे व्यवस्थापन, तात्पुरत्या दुकानांवर मर्यादित नियंत्रण आणि सर्वसामान्य नागरिकांमध्ये पुरेशी जागरूकता नसणे ही त्यापैकी काही प्रमुख कारणे आहेत.

यामुळे कायदे असूनही त्यांची प्रभावी अंमलबजावणी करणे हे प्रशासनापुढील मोठे आव्हान ठरते.

महाराष्ट्र शासन आणि प्रशासनाचे प्रयत्न

आषाढी वारीपूर्वी दरवर्षी जिल्हा प्रशासन, ग्रामपंचायती, महानगरपालिका आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (MPCB) यांच्या माध्यमातून विविध उपाययोजना केल्या जातात. पालखी मार्गावर अतिरिक्त स्वच्छता कर्मचारी नियुक्त केले जातात. अनेक ठिकाणी कचरापेट्या ठेवण्यात येतात. मुक्कामानंतर तातडीने साफसफाई केली जाते. नदीकाठावर स्वच्छता मोहिमा राबवल्या जातात. काही ठिकाणी ओला आणि सुका कचरा वेगळा करण्याची व्यवस्था केली जाते.

इंद्रायणी नदीच्या प्रदूषणाबाबतही महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने गेल्या काही वर्षांत विशेष लक्ष दिले आहे. वारीच्या काळात नदीतील पाण्याची गुणवत्ता तपासणे, सांडपाणी प्रक्रिया केंद्रांवर देखरेख ठेवणे आणि स्थानिक प्रशासनाशी समन्वय साधणे अशा उपाययोजना करण्यात येतात. या प्रयत्नांमुळे परिस्थितीत काही प्रमाणात सुधारणा होत असली तरी लाखो भाविकांच्या सहभागामुळे निर्माण होणाऱ्या कचऱ्याचे प्रमाण अजूनही मोठे आहे.

फक्त कचरा उचलून प्रश्न सुटणार का?

पर्यावरण तज्ज्ञांच्या मते, “कचरा व्यवस्थापन” आणि “कचरा निर्मिती कमी करणे” या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. वारी संपल्यानंतर हजारो कर्मचारी कचरा उचलतात, परंतु पुढील वर्षी पुन्हा त्याच प्रमाणात प्लास्टिक तयार होत असेल तर हा प्रश्न कायम राहणार आहे.

यासाठी कचरा निर्माण होण्यापूर्वीच त्यावर नियंत्रण आणणे गरजेचे आहे. उदाहरणार्थ—

• प्रत्येक वारकऱ्याने स्वतःची पाण्याची बाटली वापरणे.
• अन्नछत्रांमध्ये स्टीलची ताटे किंवा जैवविघटनशील पत्रावळी वापरणे.
• प्लास्टिक पिशव्यांऐवजी कापडी पिशव्या वापरणे.
• प्रत्येक मुक्कामाच्या ठिकाणी कचरा वर्गीकरण केंद्र उभारणे.
• प्लास्टिकचा पुनर्वापर आणि पुनर्प्रक्रिया सुनिश्चित करणे.

ही उपाययोजना केवळ प्रशासनाने नव्हे तर समाजाने स्वीकारणे आवश्यक आहे.

युवकांच्या नेतृत्वातून उभी राहणारी हरित चळवळ

पर्यावरण संरक्षणाच्या क्षेत्रात आज युवकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरत आहे. हवामान बदल, जैवविविधता आणि प्लास्टिक प्रदूषण यांसारख्या विषयांवर जगभरात युवक पुढाकार घेत आहेत. महाराष्ट्रातही अशाच विचारातून Youth4Change या युवक-संचालित अभियानांतर्गत Green Youth Movement ही संकल्पना पुढे आली आहे.

या चळवळीचा मूलभूत विचार साधा आहे—“पर्यावरणाचे संरक्षण ही प्रत्येक युवकाची जबाबदारी आहे.” केवळ सोशल मीडियावर संदेश देणे किंवा पर्यावरण दिन साजरा करणे पुरेसे नाही; प्रत्यक्ष कृतीत उतरून बदल घडवणे आवश्यक आहे.

याच संकल्पनेतून २०२६ च्या आषाढी वारीमध्ये Plastic Free Green Wari हा उपक्रम राबविण्यात येत आहे.

Plastic Free Green Wari 2026: स्वच्छतेपासून नवसर्जनाकडे

या उपक्रमात दोन स्वतंत्र स्वयंसेवक पथके कार्यरत राहणार आहेत. एक पथक संत तुकाराम महाराजांच्या पालखीसोबत देहूपासून मार्गक्रमण करेल, तर दुसरे पथक संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या पालखीसोबत आळंदीहून पुढे जाईल. विशेष बाब म्हणजे पालखी ज्या-ज्या गावातून जाईल, त्या प्रत्येक गावातील युवकांनाही या मोहिमेत सहभागी करून घेण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे.

ही मोहीम केवळ प्लास्टिक गोळा करण्यापुरती मर्यादित नाही. स्वयंसेवक प्लास्टिक आणि इतर घनकचऱ्याचे वर्गीकरण करतील. त्यानंतर या प्लास्टिकची योग्य विल्हेवाट लावण्यासाठी TrashTechIndia ही संस्था तांत्रिक सहकार्य करणार आहे.

यामुळे हा उपक्रम इतर स्वच्छता मोहिमांपेक्षा वेगळा ठरतो. कारण येथे केवळ Collection नाही, तर Segregation, Scientific Disposal आणि Circular Economy या संपूर्ण प्रक्रियेचा विचार केला जात आहे. म्हणजेच प्लास्टिक पुन्हा पर्यावरणात जाणार नाही, तर त्याचे पुनर्प्रक्रिया साखळीत रूपांतर होईल.

CYDA आणि TDH यांचे योगदान

या उपक्रमाला CYDA (Centre for Youth Development and Activities) या संस्थेचे मार्गदर्शन लाभत आहे. युवकांचे नेतृत्व, समुदाय सहभाग आणि सामाजिक विकास या क्षेत्रात CYDA अनेक वर्षांपासून काम करत आहे.

तसेच Terre des Hommes Germany (TDH) या आंतरराष्ट्रीय संस्थेचे सहकार्यही या मोहिमेला लाभत आहे. युवकांच्या सहभागातून शाश्वत विकास साधण्याच्या दृष्टीने या संस्थांचे योगदान महत्त्वाचे मानले जाते.

या सहकार्यामुळे Plastic Free Green Wari हा केवळ स्थानिक उपक्रम राहत नाही, तर तो संयुक्त राष्ट्रांच्या Sustainable Development Goals (SDGs) मधील जबाबदार उपभोग (SDG-12), शाश्वत समुदाय (SDG-11), हवामान कृती (SDG-13) आणि भूमीवरील जैवविविधता (SDG-15) या उद्दिष्टांशीही जोडला जातो.

संत गाडगेबाबा : स्वच्छतेतच देव शोधणारा संत

वारी, स्वच्छता आणि समाजजागृती यांचा विचार करताना संत गाडगेबाबांचे नाव अपरिहार्यपणे समोर येते. गाडगेबाबा अनेकदा पंढरपूरच्या वारीला जात असत; पण त्यांच्या कार्याची दिशा वेगळी होती. असे सांगितले जाते की, ते मंदिरात जाऊन दर्शन घेण्यापेक्षा मंदिर परिसर, रस्ते आणि सार्वजनिक ठिकाणांची साफसफाई करण्याला अधिक महत्त्व देत असत. त्यांच्या मते, “देव दगडात नाही, तर माणसाच्या सेवेत आणि स्वच्छतेत आहे.”

गाडगेबाबा गावात पोहोचले की सर्वप्रथम हातात खराटा घेत असत. लोकांना स्वच्छतेचे महत्त्व पटवून देत असत. अंधश्रद्धा, अस्वच्छता, व्यसनाधीनता आणि सामाजिक विषमता याविरुद्ध त्यांनी आयुष्यभर जनजागृती केली. त्यांनी दिलेला संदेश आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे. जर आपण विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी पंढरपूरला जात असू, पण त्याच मार्गावर प्लास्टिकचा कचरा टाकत असू, तर ती भक्ती अपुरीच राहते.

आजच्या काळात Plastic Free Green Wari सारख्या उपक्रमांमध्ये गाडगेबाबांच्या विचारांचे प्रतिबिंब दिसते. स्वच्छता ही केवळ प्रशासनाची जबाबदारी नसून प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे, हा त्यांचा संदेश युवकांच्या माध्यमातून पुन्हा समाजापर्यंत पोहोचू शकतो.

निष्कर्ष

आषाढी वारी ही महाराष्ट्राची ओळख आहे. ही परंपरा शेकडो वर्षांपासून समाजाला एकत्र आणत आहे. मात्र बदलत्या काळात श्रद्धेबरोबर पर्यावरणाची जबाबदारी स्वीकारणेही तितकेच आवश्यक झाले आहे. प्लास्टिक प्रदूषणाचा प्रश्न केवळ सरकारी नियमांनी सुटणार नाही. त्यासाठी नागरिकांची जीवनशैली बदलणे, पर्यावरणपूरक पर्याय स्वीकारणे आणि युवकांच्या नेतृत्वाला बळ देणे आवश्यक आहे.

Youth4Change च्या Green Youth Movement अंतर्गत राबविण्यात येणारी Plastic Free Green Wari 2026 ही केवळ स्वच्छता मोहीम नसून नव्या विचाराची सुरुवात आहे. कचरा गोळा करणे, त्याचे वैज्ञानिक व्यवस्थापन करणे आणि समाजाला सहभागी करून घेणे हा या उपक्रमाचा मुख्य संदेश आहे.

वारी म्हणजे विठ्ठलभक्ती. पण संतांनी शिकविलेली खरी भक्ती ही स्वच्छता, सेवा, समता आणि निसर्गप्रेम यांतून व्यक्त होते. जर प्रत्येक वारकरी “माझी वारी, माझी जबाबदारी” हा विचार स्वीकारेल, तर भविष्यातील वारी केवळ भक्तीमयच नव्हे, तर पर्यावरणपूरक आणि शाश्वतही ठरेल. कदाचित तेव्हाच संत गाडगेबाबांच्या शब्दांचा खरा अर्थ आपल्या कृतीतून दिसून येईल—“स्वच्छता हाच खरा देव.”

संदर्भ

1. Maharashtra Pollution Control Board (MPCB) – https://mpcb.gov.in
2. Plastic Waste Management Rules, Ministry of Environment, Forest and Climate Change – https://moefcc.gov.in
3. Central Pollution Control Board (CPCB) – https://cpcb.nic.in
4. The Indian Express – MPCB initiates measures to address Indrayani River pollution during Ashadhi Wari
   https://indianexpress.com/article/cities/pune/mpcb-initiates-measures-to-address-indrayani-river-pollution-during-aashadhi-wari-9424952/
5. Centre for Youth Development and Activities (CYDA) – https://www.cydaindia.org
6. Terre des Hommes Germany (TDH) – https://www.tdh.de
7. Trash Tech India – https://www.trashtechindia.com/
8. United Nations Sustainable Development Goals – https://sdgs.un.org/goals
9. महाराष्ट्र शासन – प्लास्टिक बंदी व पर्यावरण विषयक अधिसूचना – https://maharashtra.gov.in